Professionalisering: doe het samen

 
••••••••••

Professionalisering: doe het samen, doe het systematisch

Quinta Kools is lector Professionalisering van leraren en lerarenopleiders bij Fontys Lerarenopleiding Tilburg. Ze doet er ondermeer onderzoek naar professionalisering van docenten via praktijkonderzoek. Haar devies: ‘Laat je inspireren door wetenschappelijke inzichten, maar realiseer je dat iedere situatie anders is.’

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het vermogen om te organiseren en te plannen cruciaal is voor het leerproces van leerlingen. Ook weten we dankzij herhaald onderzoek dat feedback een effectieve manier is om te leren. Uiterst nuttig onderzoek, zegt Kools, maar nooit één op één toepasbaar in de eigen schoolpraktijk. ‘De wetenschap streeft naar generaliseerbare waarheden. Die zijn per definitie niet direct toepasbaar. Er is nooit één waarheid, nooit één oplossing. Er is altijd een context. Wat op de ene school werkt, werkt niet per se op de andere school. Wat goed uitpakt in het vo, is lang niet altijd ook geschikt voor het mbo.’

Handvatten
Volgens Kools zijn wetenschappelijke inzichten vooral van belang als inspiratiebron. ‘De wetenschap geeft ons handvatten om professioneler te werken. Niet meer, niet minder. Als je weet dat plannen en organiseren belangrijk zijn, biedt dat jou als professional de kans om samen met collega’s te onderzoeken hoe je dergelijke vaardigheden stimuleert. Hetzelfde geldt voor feedback. Als je uit de wetenschap weet dat feedback, of liever nog feedforward, belangrijk is, kun je daar zelf mee aan de slag.’

Onderzoekend werken
Hoe zet je als docent heel concreet die vervolgstap? Kools is warm pleitbezorger van onderzoekend werken. Hierbij gaan docenten, geholpen door wetenschappelijke kennis, zelf op onderzoek uit. Ze doen zo zelf ervaring op in hun eigen omgeving, bouwen zelf ‘evidence’ op in hun eigen school. Samen met collega’s. Want, zo leert ook hier de wetenschap, collectief leren is bewezen effectief. 

‘Met de benen op tafel geldt als verkwisting van tijd’

Kools beschrijft hoe dit in de praktijk kan gaan. ‘Neem toetsing. Zo’n thema kun je als groep docenten samen oppakken. Lees artikelen, wissel kennis uit met collega’s. Stel je zelf vragen: wat zijn de laatste inzichten over toetsing en hoe doen we het zelf? Is er voldoende balans in onze toetsen, zijn er meerdere lagen, is er verdieping, toetsen we ook of leerlingen kennis kunnen toepassen? Als je dit samen onderzoekt, kun je er daarna ook consequenties aan verbinden: ideeën ontwikkelen, acties uitvoeren om de toetsen daadwerkelijk te verbeteren.

Benen op tafel
In het onderwijs is er doorgaans weinig tijd voor reflectie. Kools herkent het patroon. Met de benen op tafel geldt als verkwisting van tijd. Onterecht, want reflectie hoort bij het vak, het is onlosmakelijk verbonden met innovatie en professionalisering. Er worden vaak wel uren voor overleg ingeroosterd. Die tijd moet je goed inrichten. Bijvoorbeeld door samen een probleem te definiëren waar je systematisch en stapsgewijs mee aan de slag gaat, van probleemdefinitie tot evaluatie. Ervaring leert dat je één persoon verantwoordelijk moet maken voor de procesbewaking: in welke fase zijn we en hebben we niets overgeslagen?’

Overigens is professionalisering ook zonder dergelijke sessies goed mogelijk, benadrukt Kools. ‘Veel docenten zijn zich er niet van bewust hoeveel ze eigenlijk leren. Ik heb docenten een keer drie weken een logboek laten bijhouden van wat ze allemaal leerden en van wie. Wat bleek? Er waren enorm veel leerervaringen, uit allerlei hoeken. Uit de les zelf, van leerlingen, van collega’s, van het lezen van vakliteratuur. Dit impliciete, informele leren bij jezelf en bij anderen leren herkennen is ook een vorm van professionalisering!’

Professionalisering: wat werkt volgens de wetenschap?
  • Collectief leren, in vakdidactische en vakinhoudelijke netwerken;
  • Onderzoekend leren, samen met collega's;
  • Impliciet, informeel leren: het dagelijks werk is de grootste bron van leerervaringen;
  • Feedback & feedforward.

In de lectoraatpublicatie Inzicht in professionalisering (Kools, 2014) staan diverse voorbeelden van professionaliseringsvormen.